بازی برای کودکان مبتلا به اوتیسم تنها یک سرگرمی ساده نیست، بلکه محکمترین پل ارتباطی برای ورود آنها به دنیای بیرونی، کشف احساسات و برقراری ارتباط با اطرافیان است. برای این کودکان، دنیای بازیها همان جایی است که یادگیری، رشد شناختی و آرامش حسی اتفاق میافتد. اگر به دنبال راهحلهای عملی و خانگی برای ارتباط بهتر با فرزند مبتلا به اتیسم خود هستید، در این مقاله قصد داریم ۲۰ بازی مناسب برای کودکان اوتیسم را معرفی کنیم تا بتوانید بدون نیاز به تجهیزات پیچیده، تمرکز، تعادل و مهارتهای اجتماعی آنها را در خانه تقویت کنید.
انواع بازی برای کودکان اوتیسم
بازیهای مناسب برای کودکان طیف اوتیسم بر اساس نیازهای خاص حسی، حرکتی، کلامی و شناختی آنها طراحی میشوند. هر دسته از این بازیها هدف مشخصی را در مسیر رشد کودک دنبال میکند؛ برخی از این بازیها برای کاهش رفتارهای کلیشهای و تخلیه هیجانات و برخی دیگر برای تقویت تمرکز و جامعهپذیری هستند. برای اینکه بتوانید بر اساس شرایط و سن فرزندتان مناسبترین گزینه را انتخاب کنید، در جدول زیر دستهبندی کلی این بازیها به همراه اهداف درمانی آنها را خلاصه کردهایم:
| نوع بازی | نمونه تمرین یا ابزار | هدف اصلی درمانی | رده سنی پیشنهادی |
|---|---|---|---|
| بازیهای تعاملی و نقشآفرینی | خاله بازی، عروسکگردانی | تقویت مهارتهای اجتماعی و درک متقابل | ۴ تا ۱۰ سال |
| بازیهای حرکتی و ورزشی | ترامپولین، بازی ساعت، تقلید حرکت حیوانات | بهبود تعادل، آگاهی جسمی و تخلیه انرژی | ۳ تا ۱۲ سال |
| بازیهای شناختی و ساختاری | پازل، لگو، بازیهای تطبیقی | افزایش دقت، حل مسئله و تفکر منطقی | ۳ تا ۹ سال |
| بازیهای حسی و شنیداری | بازی نور، خمیر بازی، آببازی، موسیقی درمانی | یکپارچگی حسی و کاهش رفتارهای کلیشهای | ۲ تا ۸ سال |
| بازیهای فکری و رومیزی | کارت بازی، حافظه بازی | تقویت حافظه دیداری و نوبتدهی | ۵ تا ۱۲ سال |
تاثیر بازی درمانی بر کودکان اوتیسم
مغز کودکان اوتیستیک اطلاعات حسی و محیطی را متفاوت از سایر افراد پردازش میکند. بررسیهای علمی نشان میدهد که استفاده هدفمند از روشهای بازی درمانی میتواند با تحریک انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity)، مسیرهای جدیدی را در مغز برای یادگیری ایجاد کند. تاثیرات اصلی این مداخله عبارتند از:
- کاهش اضطراب و رفتارهای کلیشهای: بازیهای ساختاریافته به کودک احساس امنیت داده و رفتارهای تکراری ناشی از استرس را کاهش میدهند.
- بهبود مهارتهای ارتباطی و کلامی: کودک در قالب بازی تشویق میشود تا از واژهها، اشارهها و آواها برای برقراری ارتباط استفاده کند.
- تقویت یکپارچگی حسی: کنترل ورودیهای حسی (لمسی، دیداری و شنیداری) به پردازش بهتر اطلاعات در محیطهای شلوغ کمک میکند.
- افزایش تعاملات اجتماعی: یادگیری مفهوم نوبت، اشتراکگذاری و توجه مشترک از طریق بازی هموار میشود.
بازی پیشنهادی بر اساس 3 سطح اوتیسم
اختلال طیف اوتیسم برای هر کودک شرایط متفاوتی ایجاد میکند؛ به همین دلیل، کودکان مبتلا به اوتیسم رفتارهای یکسانی ندارند و هرکدام تواناییها و چالشهای خاص خودشان را تجربه میکنند. اگر دوست دارید با علتها، علائم و سطوح مختلف این اختلال بیشتر آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم مقاله اوتیسم چیست را مطالعه کنید. در ادامه، بازیهای مناسب برای کودکان اوتیسم به تفکیک سطوح این اختلال آورده شده است:
| سطح اوتیسم | ویژگیها و نیازهای اصلی | نوع بازیهای مناسب | نمونه بازیهای کاربردی | هدف از انجام بازی |
|---|---|---|---|---|
| سطح ۱
(نیازمند حمایت کم) |
• زبان کلامی روان دارد
• چالش اصلی: ارتباط اجتماعی و درک قوانین گروهی |
بازیهای فکری و نوبتی
(قانونمند و نیازمند تعامل اجتماعی) |
• بازیهای فکری ساده (مثل منچ، مارپله)
• لگوسازی پروژهای و نقشآفرینی (مثل خالهبازی یا بازی با عروسکهای نمایشی) • پانتومیم ساده و بازیهای گروهمحور |
• تقویت نوبتگیری و صبوری
• درک احساسات دیگران • تقویت مهارتهای دوستیابی |
| سطح ۲
(نیازمند حمایت متوسط) |
• کلام محدودتر دارد
• چالش اصلی: حفظ توجه، تکرار رفتارها و اضطراب تغییر |
بازیهای ساختاریافته و حسی-حرکتی
(با قوانین ساده و دستورالعمل تصویری) |
• ساخت مسیرهای حرکتی با بالش
• جورچینها و بازیهای دستهبندی بر اساس رنگ/شکل • خمیربازی و شنبازی هدفمند (مثل پیدا کردن مهره در شن) |
• افزایش بازه تمرکز و توجه
• تقویت هماهنگی دست و چشم • کاهش اضطراب و تخلیه انرژی |
| سطح ۳
(نیازمند حمایت زیاد) |
• ارتباط کلامی بسیار محدود یا ناموجود دارد
• چالش اصلی: پردازش حسی و نیاز شدید به آرامسازی |
بازیهای حسی و علت-معلولی
(بدون نیاز به کلام و کاملا ملموس) |
• سطلهای پر از برنج، آب یا بطریهای اکلیلی
• بازی با حبابساز و ترامپولین (پریدن) • ماساژهای حسی با توپهای خاردار یا تاببازی |
• آرامسازی
• ایجاد احساس امنیت در بدن • برقراری اولین ارتباطهای چشمی |
بهترین بازی برای کودکان اوتیسم (اتیسم)
بازیهای مناسب برای کودکان طیف اوتیسم بر اساس نیازهای شناختی، حسی و حرکتی آنها دستهبندی میشوند تا بتوانند به تفکیک هر مهارت، توانمندیهای کودک را ارتقا دهند. در ادامه، این تمرینات کاربردی را به همراه روشهای درمان اوتیسم بررسی میکنیم:
بازیهای تطبیقی و حافظه کودکان مبتلا به اوتیسم
بازیهای تطبیقی و حافظه به دلیل داشتن قوانین مشخص و چارچوب پیشبینیپذیر، حس امنیت و آرامش بالایی به کودکان طیف اوتیسم میدهند. این دسته از بازیها با هدف تقویت حافظه کاری، افزایش دامنه توجه، توانایی حل مسئله و سازماندهی ذهنی طراحی شدهاند و پایه اصلی یادگیریهای شناختی در کودک به شمار میروند.
1. پازلهای چوبی و برجسته
ساخت پازل به کودک یاد میدهد چطور اجزا را برای ساخت یک کل کنار هم قرار دهد. این بازی باعث تقویت هماهنگی چشم و دست، افزایش صبر و بهبود مهارت حل مسئله میشود. برای کودکانی که حساسیتهای لمسی دارند، پازلهای چوبی با قطعات برجسته یا دستهدار بهترین گزینه برای شروع هستند.
نکته کاربردی: بازی را با پازلهای ۲ یا ۳ تکه ساده شروع کنید و به مرور با پیشرفت کودک، تعداد قطعات را افزایش دهید تا دچار ناامیدی نشود.
2. ساختوساز با لگو
لگوها عالیترین ابزار برای تقویت مهارتهای حرکتی ظریف (دستورزی) و تقویت عضلات انگشتان هستند. ابتدا یک الگوی بسیار ساده (مثلا یک برج ۳ رنگ) بسازید و از کودک بخواهید دقیقا مشابه همان الگو را بازآفرینی کند تا دقت دیداری او تقویت شود.
3. بازیهای تطبیقی (Sorting Games)
در این بازی از کودک بخواهید اشکال هندسی، رنگها، یا کارتهای تصویری مشابه را دستهبندی کند. تمرینات تطبیقی به سازماندهی ذهنی، دستهبندی اطلاعات در مغز و تقویت تفکر منطقی کمک شایانی میکنند. از وسایل واقعی خانه مانند قاشق و چنگالهای پلاستیکی یا جفت کردن جورابهای رنگی استفاده کنید تا تعمیمدهی یادگیری در زندگی روزمره اتفاق بیفتد.
4. بازی حافظه تصویری
استفاده از کارتهای جفتی همشکل و برگرداندن آنها، یکی از بهترین تمرینات برای افزایش دامنه حافظه کاری و دقت دیداری کودک است. در ابتدا تنها از ۲ یا ۳ جفت کارت رو باز استفاده کنید و پس از درک روند بازی توسط کودک، کارتها را به پشت بچرخانید.
5. کارت بازی و بازیهای رومیزی ساده
بازیهای نوبتی کارتی یا رومیزی (مانند منچهای ساده یا کارتهای تصویری) به کودک مفهوم صبر کردن برای رسیدن نوبت و پذیرش قوانین را میآموزند. در واقع، این تمرینات پایه و اساس رفتارهای اجتماعی اصلاح شده هستند.
بازیهای حرکتی و تعادلی برای کودکان اتیسم
بازیهای حرکتی و تعادلی نقش بسیار مهمی در بهبود برنامهریزی حرکتی و تنظیم سیستم دهلیزی (Vestibular System) کودکان طیف اوتیسم ایفا میکنند. این تمرینات به کودک کمک میکنند تا آگاهی بهتری نسبت به موقعیت بدن خود در فضا (حس عمقی) پیدا کرده، بیقراریهای حرکتی را کاهش دهد و انرژی درونی خود را به مسیری مثبت و لذتبخش هدایت کند. در ادامه، اثربخشترین بازیهای حرکتی قابل اجرا در خانه را بررسی میکنیم:
6. بازی ساعت برای کودکان اوتیسم
در این بازی جذاب، کودک نقش عقربه ساعت را ایفا میکند. او وسط میایستد و با دستور صوتی شما (مثلا ساعت ۳ یا ساعت ۶) دستها و پاهایش را به همان جهت میچرخاند. این تمرین آگاهی از بدن (Proprioception) و تمرکز شنیداری را به شدت تقویت میکند.
7. پرش روی ترامپولین خانگی
ترامپولین یکی از بهترین ابزارها برای تخلیه انرژی، تنظیم سیستم دهلیزی (تعادل) و افزایش حس شادابی در کودکان طیف اوتیسم است. پرشهای متوالی و منظم روی ترامپولین به دریافت ورودیهای حسی عمیق در مفاصل کمک کرده و باعث کاهش رفتارهای خودتحریکی یا بیقراری میشود.
8. مسیر موانع خانگی (Obstacle Course)
با استفاده از پشتیها، صندلیها و طناب، یک مسیر مانعدار بسازید. از کودک بخواهید از روی بالشها بپرد، از زیر صندلی بخزد و روی خط مستقیم راه برود. این بازی برنامهریزی حرکتی (Dyspraxia) و هماهنگی کل اعضای بدن را تقویت میکند.
9. بازی با توپ پیلاتس یا تعادلی
نشستن روی توپهای بزرگ پیلاتس، حرکات گهوارهای به جلوی و عقب و غلت زدن آرام کودک روی توپ به صورت دمر، به تقویت عضلات تنه، حفظ تعادل پایدار و کاهش حس بیقراری حرکتی کمک میکند. این تمرین ورودیهای حسی آرامبخشی به سیستم عصبی کودک وارد میکند. وقتی کودک روی توپ نشسته است، دستهای او را بگیرید و با حرکات ریتمیک و ملایم، توپ را به طرفین حرکت دهید تا حس تعادل او به چالش کشیده شود.
10. تقلید حرکت حیوانات
از کودک بخواهید مثل قورباغه بپرد، مثل کانگورو جهش کند یا مثل قورباغه راه برود. این تمرین شاداب، برنامهریزی حرکتی و قدرت عضلانی کودک را به شکل چشمگیری ارتقا میدهد. در این بازی، خودتان همزمان با کودک حرکت حیوانات را تقلید کنید تا بازی حالت تعاملی و صمیمیتری به خود بگیرد.
بازیهای حسی و ریتمیک برای اختلال طیف ASD
بسیاری از کودکان اتیستیک با چالشهای یکپارچگی و پردازش حسی (Sensory Processing) دستوپنجه نرم میکنند. برخی بیشازحد به محرکهای محیطی حساس هستند و برخی دیگر مداوم به دنبال دریافت ورودیهای حسی میگردند. بازیهای حسی و تمرینات ریتمیک، ابزارهایی استاندارد برای تعدیل سیستم عصبی و آرامسازی در کودک مبتلا به اوتیسم هستند. در ادامه، پرکاربردترین بازیهای حسی را بررسی میکنیم:
11. بازی نور کودکان اوتیسم
در یک اتاق کمنور با چراغقوه یا لیزر ایمن، نقاط نوری روی دیوار و سقف ایجاد کنید. از کودک بخواهید نور را با چشم دنبال کند، آن را با دست لمس کند یا روی نقطه نوری بپرد. این بازی به کنترل ورودیهای حسی و افزایش تعقیب دیداری کمک میکند. تنها دقت کنید حرکت نور آرام باشد تا باعث بیقراری یا تحریک بیش از حد چشم نشود.
12. موسیقی درمانی و بازی با سازهای ریتمیک
از سازهای پرکاربرد و ساده مانند بلز، دایرهزنگی یا طبلهای اسباببازی استفاده کنید و همزمان با ریتم شعر، آهنگهای موردعلاقه کودک را بنوازید. در این بازی میتوانید از کودک بخواهید ریتمهای ساده (مثل دو ضرب سریع یا یک ضرب آرام) را پس از شما تکرار کند.
این فعالیت علاوه بر ایجاد یکپارچگی حسی-شنیداری و تخلیه هیجانات منفی و اضطراب، به تقویت هماهنگی دست و گوش، افزایش آگاهی بدنی و بهبود مهارتهای ارتباطی و کلامی کودک کمک میکند.
13. کشف اشیاء در ایستگاه حسی (Sensory Bin)
یک ظرف بزرگ را با برنج، حبوبات، ماکارونی شکلدار یا ماسه پر کنید و اسباببازیهای کوچک را داخل آن پنهان کنید تا کودک با دست زدن و گشتن، آنها را پیدا کند. این بازی حس لمسی را تنظیم کرده، تمرکز را بالا میبرد و به کاهش تحملناپذیری برخی بافتها کمک میکند.
14. ساختوساز با خمیر بازی و گلسفال
فشار دادن، ورز دادن، له کردن و شکل دادن به خمیر بازی یا گلسفال با وارد کردن فشار به عضلات دست، به کاهش اضطراب کودک کمک کرده و حساسیتهای شدید لمسی را تعدیل میکند. همچنین این تمرین حس عمقی بدن را تقویت کرده و اثر آرامبخشی دارد.
15. بازی با حبابساز
حباببازی علاوه بر تقویت تعقیب چشمی و هماهنگی چشم و دست، فرصت فوقالعادهای برای تمرین تنفس عمیق (با فوت کردن حبابها) است. این کار به تنظیم سیستم عصبی، کاهش تنش بدن و ایجاد احساس آرامش عمیق در کودک مبتلا به اوتیسم کمک میکند.
بازی نمایشی برای تقویت مهارتهای اجتماعی در کودکان اوتیسم
کودکان مبتلا به اوتیسم اغلب در درک نشانههای غیرکلامی، برقراری ارتباط چشمی و شروع یا ادامه تعاملات اجتماعی با چالش مواجه هستند. بازیهای تعاملی و نمایشی فرصتی امن فراهم میکنند تا کودک در قالبی سرگرمکننده، نقشهای مختلف را تجربه کرده و مهارتهای ارتباطی مانند نوبتگیری، همدلی و ابراز احساسات را تمرین کند. در ادامه، موثرترین بازیهای تعاملی برای رشد اجتماعی این کودکان را بررسی میکنیم.
16. بازیهای نقشآفرینی
در این بازی میتوانید سناریوهای ساده روزمره مانند دکتر رفتن، خرید از سوپرمارکت یا مهمانی را با عروسکها و فیگورها اجرا کنید. بازیهای نقشآفرینی به کودک کمک میکنند تا رفتارهای اجتماعی را تمرین کرده و با درک احساسات و دیدگاه دیگران، تئوری ذهن و قدرت همدلی خود را ارتقا دهد.
17. عروسکگردانی و نمایش عروسکی
کودکان مبتلا به طیف اختلال اوتیسم گاهی صحبت کردن از زبان یک عروسک پارچهای یا دستکشی را بسیار راحتتر از ارتباط مستقیم چشمی میدانند. شما میتوانید از عروسکها بهعنوان واسطهای امن برای گفتوگو، آموزش مهارتهای کلامی، ابراز احساسات و بیان درخواستهای روزمره کودک استفاده کنید.
18. فعالیتهای هنری و نقاشی با انگشت
نقاشی کشیدن روی کاغذهای بزرگ یا دیوارپوشها با رنگهای انگشتی، آبرنگ یا خمیرهای رنگی، راهی بینظیر برای بیان احساسات درون بدون نیاز به کلام است. این فعالیت علاوه بر تخلیه هیجانی و کاهش استرس، به تقویت هماهنگی چشم و دست و تنظیم ورودیهای لمسی کمک میکند.
19. بازی حدس صداهای محیطی
صدای حیوانات، وسایل نقلیه یا طبیعت را از گوشی پخش کنید و از کودک بخواهید منبع صدا را حدس بزند یا تصویر مربوط به آن را نشان دهد. این تمرین به تقویت دقت و تمرکز شنیداری، بهبود پردازش کلامی و جداسازی صداهای محیطی در کودک کمک میکند.
20. بازی طبقهبندی و دستهبندی رنگی
از کودک بخواهید مهرهها، توپهای رنگی یا لگوها را بر اساس مشخصات ظاهری مانند رنگ، اندازه یا شکل جداسازی و دستهبندی کند. این بازی مهارتی نظمدهی ذهنی، حل مسئله و دامنه توجه و تمرکز ممتد را در کودک تقویت میکند.
انتخاب اسباب بازی کودکان اوتیسم و معرفی بهترین هدیه
انتخاب اسباببازی برای کودکان طیف اوتیسم با کودکان دیگر تفاوتهای مهمی دارد. کودکان اوتیسم دنیا را از طریق حسهای خود به شکلی متفاوت درک میکنند؛ بنابراین اسباببازی مناسب برای آنها نباید صرفا جنبه سرگرمی داشته باشد، بلکه باید به تنظیم ورودیهای حسی، تقویت مهارتهای حرکتی و ارتقای تعاملات اجتماعی کمک کند.
اسباب بازیهایی مانند فیجتهای حسی، پازلهای چوبی برجسته، لگوهای مغناطیسی و ابزارهای حرکتی مانند تابهای حسی، همگی گزینههایی ارزشمند محسوب میشوند. همچنین وسایل حسی-حرکتی یا آموزشی که بدون ایجاد بار اضافی بر سیستم عصبی، تمرکز و احساس امنیت را در کودک تقویت میکنند، همواره بهترین هدیه برای کودکان اوتیسم خواهند بود.
تمرینات توجه و تمرکز برای کودکان اوتیسم در خانه
یکی از چالشهای اصلی والدین و مربیان، نگه داشتن توجه مداوم کودک روی یک فعالیت مشخص است. تمرینات زیر را میتوانید بهراحتی و با سادهترین وسایل در منزل اجرا کنید تا دامنه توجه و تمرکز ممتد کودک افزایش یابد:
- تمرین تعقیب چشمی: از حبابساز یا چراغقوه استفاده کنید و از کودک بخواهید مسیر حرکت حبابها یا نقطه نوری روی دیوار را با چشم دنبال کند. این تمرین به بهبود تمرکز دیداری و پایداری توجه کمک میکند.
- تمرین طبقهبندی و جداسازی اشیاء: از کودک بخواهید مهرهها، بلوکهای خانه سازی یا اسباببازیها را بر اساس رنگ، اندازه یا شکل ظاهری تفکیک کند. این بازی باعث تقویت تفکر منطقی و تمرکز بر جزئیات میشود.
- بازیهای شنیداری و حدس صدا: صدای حیوانات، وسایل نقلیه یا طبیعت را پخش کنید و از کودک بخواهید منبع صدا را حدس بزند. این تمرین دقت شنیداری و پردازش ذهنی را به شکل موثری ارتقا میدهد.
نقش والدین در بازی با کودک اوتیسم
بازی کردن با کودک طیف اوتیسم ممکن است در ابتدا متفاوت یا حتی چالشبرانگیز به نظر برسد؛ چرا که این کودکان معمولا نحوه ارتباط متفاوتی نسبت به همسالان خود دارند. در فرآیند بازی درمانی در خانه، والدین مهمترین و اثرگذارترین مربیان کودک هستند. نقش اصلی شما ایجاد یک محیط امن است تا کودک بتواند تعاملات اجتماعی را تجربه کند. رعایت نکات زیر توسط والدین برای بازی با کودکان اتیسم ضروری است:
- ورودی از طریق علایق خاص کودک: کودکان اوتیسم اغلب وابستگی شدیدی به موضوعات یا وسایل خاصی دارند. به جای تغییر ناگهانی مسیر بازی، ابتدا وارد بازی موردعلاقه او شوید و سپس به مرور عناصر جدید را به آن اضافه کنید.
- رعایت قانون مشاهده، انتظار و پاسخ: پیش از شروع بازی، رفتار کودک را مشاهده کنید تا متوجه حالت روحی و نیاز حسی او شوید. سپس منتظر بمانید تا او واکنش نشان دهد و در نهایت به رفتار او پاسخی مثبت و مشوقانه بدهید.
- کاهش محرکهای مزاحم محیطی: پیش از شروع بازی، تلویزیون را خاموش کنید، نور اتاق را تنظیم کرده و صداهای اضافی را حذف کنید. محیطهای پررفتوآمد یا شلوغ، تمرکز کودک را برهم زده و ممکن است باعث بیقراری یا تحریک بیشازحد (Overstimulation) او شوند.
- استفاده از ارتباط کلامی ساده و واضح: در طول بازی از جملات کوتاه، مستقیم و با لحنی آرام استفاده کنید. همراه کردن کلام با اشارههای دست یا کارتهای تصویری، درک دستورالعملهای بازی را برای کودک بسیار آسانتر میکند.
- پذیرش و عدم اجبار در برقراری ارتباط چشمی: هرگز کودک را مجبور به نگاه کردن مستقیم به چشمانتان نکنید. بسیاری از کودکان مبتلا به اوتیسم حتی زمانی که به سمت دیگری نگاه میکنند، در حال شنیدن، پردازش و یادگیری محیط اطراف خود هستند.
اصول مهم شروع بازی با کودک اوتیسم
برای اینکه شروع بازی با کودک طیف اوتیسم موفقیتآمیز باشد و به بیقراری یا مقاومت او منجر نشود، رعایت چند اصل کلیدی در گامهای نخست ضروری است:
- همسطح شدن فیزیکی با کودک: هنگام شروع بازی، همسطح چشمان کودک روی زمین بنشینید. این کار احساس تهدید را از بین برده و فضای صمیمانهتری برای تعامل ایجاد میکند.
- دنبال کردن هدایت کودک (Follow His/Her Lead): به جای تحمیل یک بازی جدید، ابتدا به بازی خود کودک بپیوندید. اگر او در حال ردیف کردن ماشینهاست، کنار او بنشینید و ماشین دیگری را به همان روش ردیف کنید تا حضور شما را بپذیرد.
- آمادهسازی قبل از تغییر فعالیت: کودکان اوتیسم به ثبات علاقه دارند و تغییر ناگهانی بازی ممکن است باعث کلافگی آنها شود. پیش از شروع یا تغییر بازی، با جملات کوتاه یا نشان دادن تصویر بازی بعدی، کودک را از قبل آماده کنید.
- پذیرش بازیهای تعاملی موازی (Parallel Play): در مراحل اولیه، لازم نیست کودک مستقیما با شما بازی کند. همین که کنار شما بنشیند و با وسایل مشابه بازی کند، یک گام ارزشمند در ارتقای مهارتهای ارتباطی و ورود به فضای بازیدرمانی است.
چه زمانی بازی با کودک مبتلا به اوتیسم را متوقف کنیم؟
هدف از بازی درمانی، ایجاد احساس امنیت، شادابی و یادگیری است؛ بنابراین اگر بازی به مرحله کلافگی یا استرس شدید برسد، ادامه دادن آن اثر معکوس خواهد داشت. در صورت مشاهده هر یک از نشانه های زیر، بهتر است بلافاصله بازی را متوقف کرده یا آن را به یک فعالیت آرامبخش تبدیل کنید:
- علائم بیشتحریکی حسی (Overstimulation): پوشاندن گوشها با دست، بستن چشمها، روی برگرداندن مداوم یا عقب کشیدن بدن نشان میدهد که ورودیهای حسی محیط (صدا، نور یا بافتها) برای کودک سنگین شده است.
- افزایش ناگهانی رفتارهای کلیشهای (Stimming): اگر رفتارهایی مانند بالبال زدن دستها، تکان دادن شدید بدن به جلوی و عقب یا راهرفتن روی پنجه به طور ناگهانی و با شدت بیشتری تکرار شوند، نشانه بالا رفتن سطح اضطراب کودک است.
- کاهش تحمل و بیقراری کلامی یا حرکتی: پرتاب کردن وسایل، گریه، بیحوصلگی شدید یا قشقرق (Meltdown) نشان میدهد که ظرفیت پردازشی کودک پر شده و او نیاز به استراحت دارد.
- خستگی مفرط یا خروج از تعامل: اگر کودک کاملا واکنشهای خود را قطع کرد (Shutting down) و دیگر هیچ پاسخی به محرکها نداد، بازی را تمام کنید و به او اجازه دهید در یک محیط خلوت و کمنور بازبازیابی انرژی داشته باشد.
اسباب بازیهای مضر یا نامناسب برای کودکان اوتیسم
همانطور که انتخاب اسباب بازی درست به رشد کودک کمک میکند، خرید اسباب بازی نامناسب نیز میتواند باعث تحریک بیشازحد حسی (Overstimulation)، بروز رفتارهای پرخاشگرانه، افزایش اضطراب یا حتی عقبنشینی کامل کودک از ارتباط شود. کودکان مبتلا به اوتیسم به دلیل چالشهای پردازش حسی، بازخورد متفاوتی به محرکهای محیطی نشان میدهند. اگر قصد خرید اسباب بازی برای فرزندتان را دارید، بهتر است از موارد زیر پرهیز کنید:
- اسباببازیها با نورهای چشمکزن و فلاشهای سریع: اسباببازیهایی که نورهای تیز، رقصنورهای سریع یا فلاشهای ناگهانی دارند، میتوانند سیستم دیداری کودک را دچار شوک کنند. این نورها به جای ایجاد تمرکز، باعث بیقراری شدید، حملات اضطرابی و در برخی کودکان تحریک رفتارهای کلیشهای (مانند دست زدن جلوی چشم یا خیره ماندنهای طولانی) میشوند.
- وسایل موزیکال با صدای بلند: اسباببازیهایی که صداهای ناهنجار و آژیرمانند تولید میکنند و ولوم تنظیم صدا ندارند، برای کودکان دارای حساسیت شنیداری (Hyper-acusis) مانند یک کابوس هستند. این صداها میتواند باعث شود کودک گوشهای خود را بگیرد، جیغ بکشد و کلافه شود.
- اسباببازیهای بدون ساختار مشخص یا با جزئیات ریز جداشونده: وسایلی که هدف بازی مشخصی ندارند یا شامل دهها قطعه ریز و شلوغ هستند، ذهن کودک اوتیسم را دچار آشفتگی میکنند. همچنین برای کودکانی که عادت به گذاشتن وسایل در دهان دارند (رفتار Pica)، این اجزای ریز خطر بلع و خفگی ایجاد میکنند.
- اسباببازیهایی با بافتهای لمسی آزاردهنده یا چسبناک: برخی اسباببازیها مانند ژلبازیهای بیکیفیت یا عروسکهایی با پرزهای خشن و برنده، به شدت حس لمسی کودک را تحریک منفی میکنند. اگر کودکی دچار تدافع لمسی باشد، مواجهه با این بافتها حس ناامنی و ترس شدیدی در او ایجاد خواهد کرد.
- عروسکها با چهرههای پیچیده و نامفهوم: اسباببازیهایی که چهرههایی با حالات نامشخص یا ترسناک دارند، درک احساسات را برای کودک سختتر میکنند. کودکان اوتیسم برای تمرین مهارتهای اجتماعی به ابزارهایی نیاز دارند که چهرهها و حالات روحی شفاف و سادهای (خوشحال، غمگین، آرام) داشته باشند.
بازی مشترک کودک اوتیسم با خواهر و برادر
یکی از دغدغههای اصلی والدین دارای چند فرزند، ایجاد فضایی صمیمی و بدون تنش برای بازی مشترک بین کودک مبتلا به اوتیسم و خواهر یا برادر اوست. فرزندان رشدیافته معمولا انتظار بازیهای تعاملی، سرعتی و دارای قوانین پیچیده دارند؛ در حالی که کودک مبتلا به اوتیسم ممکن است به زمان بیشتر، قوانین سادهتر یا ورودیهای حسی متفاوتی نیاز داشته باشد.
برای موفقیت در این امر، بهتر است سراغ فعالیتهای همکاریمحور بروید که نیازمند کلام پیچیده نیستند. ساخت یک قلعه یا سنگر بالشتی در خانه با مشارکت هم، اجرای بازیهای ریتمیک مثل استپرقص با قطع و وصل موزیک و پهن کردن یک رول کاغذ بزرگ روی زمین برای نقاشی دیواری همزمان، از بهترین نمونههای بازی مشترک هستند. در طول این فعالیتها، والدین باید نقش مترجم حسی را ایفا کنند، علت رفتارهای خاص کودک اوتیسم را برای فرزند دیگر توضیح دهند و به جای بازیهای رقابتی بر پایه برد و باخت، تمرکز را روی همکاری و هدف مشترک بگذارند تا بازی در زمان کوتاه و با خاطرهای خوش به پایان برسد.
